Słownik finansowy dla początkujących

Ułamek własności firmy. Kupując akcję, stajesz się współwłaścicielem spółki – proporcjonalnie do liczby posiadanych akcji. Akcje można sprzedawać na giełdzie, a ich wartość zmienia się każdego dnia.
Przykład: Firma X jest warta 1 000 000 zł i wyemitowała 10 000 akcji. Jedna akcja = 100 zł. Kupujesz 10 akcji i jesteś właścicielem 0,1% firmy.

Rozkładanie pieniędzy na różne rodzaje inwestycji, żeby zmniejszyć ryzyko. Jeśli jedna inwestycja traci, inne mogą zyskiwać. Nie wkładaj wszystkich jajek do jednego koszyka.
Przykład: Zamiast włożyć 10 000 zł tylko w akcje jednej firmy, inwestujesz 3 000 zł w obligacje, 4 000 zł w ETF i 3 000 zł na koncie oszczędnościowym.

Część zysku firmy wypłacana jej akcjonariuszom. Jeśli posiadasz akcje firmy, która regularnie wypłaca dywidendy, dostajesz pieniądze bez sprzedawania akcji – to pasywny dochód.
Przykład: Posiadasz 100 akcji firmy X po 50 zł każda. Firma ogłasza dywidendę 2 zł na akcję. Dostajesz 200 zł przelewem, a Twoje akcje nadal są Twoje.

Rodzaj funduszu inwestycyjnego, który można kupić na giełdzie jak akcję. ETF odwzorowuje jakiś indeks (np. 500 największych firm USA) i pozwala za jednym razem zainwestować w setki firm jednocześnie.
Przykład: Kupujesz jeden ETF na indeks S&P500 za 400 zł. Automatycznie inwestujesz w 500 największych spółek USA – bez kupowania akcji każdej z nich osobno.

Instytucja, która zbiera pieniądze od wielu inwestorów i inwestuje je wspólnie – np. w akcje, obligacje lub nieruchomości – zgodnie z określoną strategią.
Przykład: Wpłacasz 1 000 zł do funduszu obligacji korporacyjnych. Zarządzający funduszem kupuje za te (i inne wpłacone) pieniądze dziesiątki różnych obligacji, więc Twoje ryzyko jest rozłożone na wiele emitentów.

Główna giełda w Polsce, na której notowane są akcje polskich spółek oraz – na rynku Catalyst – obligacje.
Przykład: Chcesz kupić akcje spółki notowanej na GPW – składasz zlecenie przez swój rachunek maklerski, a transakcja odbywa się na warszawskiej giełdzie.

Wskaźnik pokazujący, ile razy cena akcji przewyższa roczny zysk przypadający na jedną akcję. Niższy P/E może (choć nie musi) oznaczać, że spółka jest tańsza względem swoich zysków.
Przykład: Akcja kosztuje 100 zł, a spółka zarabia 10 zł na akcję rocznie – P/E wynosi 10. Oznacza to, że przy niezmienionym zysku inwestycja „zwróciłaby się” po 10 latach.

Łatwość, z jaką możesz zamienić dany aktyw na gotówkę bez znaczącej straty na cenie. Wysoka płynność oznacza szybką i tanią sprzedaż – niska może wiązać się z koniecznością sprzedaży poniżej wartości.
Przykład: Akcje dużej spółki z WIG20 sprzedasz w kilka sekund po cenie rynkowej – to wysoka płynność. Obligację małej, mało znanej firmy możesz sprzedawać tygodniami, czasem z dużym dyskontem.

Zysk osiągnięty ze sprzedaży aktywa (np. akcji, obligacji, ETF-u) po cenie wyższej niż cena zakupu – w odróżnieniu od dochodu bieżącego, jak dywidenda czy kupon.
Przykład: Kupujesz akcję za 100 zł, a po roku sprzedajesz ją za 130 zł. Twój zysk kapitałowy to 30 zł, od którego (po odjęciu ewentualnych kosztów) zapłacisz podatek Belki.

Rynek obligacji prowadzony przez Giełdę Papierów Wartościowych, na którym można kupować i sprzedawać obligacje skarbowe, korporacyjne i samorządowe już po ich emisji – podobnie jak akcje na giełdzie.
Przykład: Kupujesz obligację korporacyjną firmy X na rynku pierwotnym za 1 000 zł. Rok później chcesz ją sprzedać przed terminem wykupu – robisz to na Catalyst, po aktualnej cenie rynkowej, zamiast czekać do zapadalności.

Miara wrażliwości ceny obligacji na zmiany stóp procentowych, wyrażona w latach. Im wyższa duracja, tym mocniej cena obligacji reaguje na wzrost lub spadek stóp procentowych.
Przykład: Obligacja o duracji 5 lat straci na wartości znacznie więcej przy wzroście stóp procentowych o 1 punkt procentowy niż obligacja o duracji 1 roku.

Podmiot (spółka, gmina lub Skarb Państwa), który wypuszcza obligacje lub akcje, żeby pozyskać kapitał od inwestorów.
Przykład: Firma X jest emitentem obligacji korporacyjnych o wartości 20 mln zł – to ona jest zobowiązana wypłacać Ci odsetki i zwrócić kapitał na koniec.

Regularna wypłata odsetek od obligacji. Jeśli obligacja ma kupon 5%, co roku dostaniesz 5% wartości obligacji na konto – tak jakby obligacja wypłacała Ci pensję.
Przykład: Masz obligację o wartości 1 000 zł z kuponem 6% rocznie. Co rok dostajesz 60 zł na konto, a na końcu zwrot 1 000 zł.

Stała część oprocentowania obligacji o zmiennym kuponie, doliczana do wskaźnika referencyjnego (np. WIBOR). To wynagrodzenie inwestora za ryzyko konkretnego emitenta.
Przykład: Obligacja ma oprocentowanie WIBOR 3M + 4 pkt proc. marży. Jeśli WIBOR 3M wynosi 5,8%, łączne oprocentowanie w danym okresie odsetkowym wyniesie 9,8%.

Rodzaj pożyczki, którą Ty udzielasz państwu (obligacje skarbowe) lub firmie (obligacje korporacyjne). W zamian dostają Twoje pieniądze na określony czas i zwracają je z odsetkami.
Przykład: Kupujesz obligację skarbową za 1 000 zł na 2 lata z oprocentowaniem 6%. Po 2 latach dostajesz z powrotem 1 000 zł + odsetki.

Oficjalny dokument, który emitent musi opublikować przed emisją obligacji lub akcji kierowanych do szerokiego grona inwestorów. Zawiera informacje o firmie, ryzykach i warunkach emisji.
Przykład: Zanim zainwestujesz w nową emisję obligacji korporacyjnych, warto przeczytać prospekt emisyjny – znajdziesz tam m.in. poziom zadłużenia spółki i cel, na jaki przeznaczy pozyskane pieniądze.

Ocena wiarygodności finansowej emitenta (np. spółki lub państwa), nadawana przez agencje ratingowe. Im wyższy rating, tym mniejsze uznawane ryzyko niewypłacalności – ale zwykle też niższe oprocentowanie obligacji.
Przykład: Obligacje z ratingiem AAA uznaje się za bardzo bezpieczne i płacą niższy kupon. Obligacje bez ratingu lub z niskim ratingiem oferują wyższe oprocentowanie, bo inwestor bierze na siebie większe ryzyko.

Rzeczywisty zysk z obligacji w skali roku, uwzględniający jej cenę zakupu – może różnić się od nominalnego oprocentowania (kuponu), jeśli obligację kupujesz drożej lub taniej niż jej wartość nominalna.
Przykład: Kupujesz obligację o kuponie 6% i wartości nominalnej 1 000 zł za 950 zł (poniżej nominału). Twoja rzeczywista rentowność jest wyższa niż 6%, bo oprócz kuponu zarobisz też na różnicy między ceną zakupu a wykupem.

Zaciąganie nowego długu (emisja nowych obligacji), żeby spłacić dług, który właśnie się kończy, zamiast oddawać go z własnych rezerw gotówki. Państwa i duże firmy z reguły nie spłacają całego zadłużenia z bieżących przychodów, tylko rolują je z emisji na emisję. Ryzyko pojawia się, gdy w momencie rolowania warunki rynkowe się pogarszają (wyższe stopy procentowe, mniejszy popyt inwestorów), wtedy refinansowanie kosztuje drożej, a w skrajnych przypadkach może się nie udać wcale.
Przykład: Skarb Państwa ma zapadające obligacje warte 10 mld zł. Zamiast spłacać je z budżetu, emituje nowe obligacje na 10 mld zł i za pozyskane pieniądze wykupuje stare. Dług nominalnie zostaje na podobnym poziomie, zmienia się tylko termin zapadalności i często oprocentowanie.

Ryzyko, że emitent obligacji nie odda pożyczonych pieniędzy (nie wypłaci odsetek lub nie zwróci kapitału na koniec) – np. z powodu bankructwa.
Przykład: Inwestujesz w obligacje korporacyjne małej firmy budowlanej. Firma bankrutuje przed terminem wykupu – materializuje się ryzyko kredytowe i możesz odzyskać tylko część zainwestowanych pieniędzy (albo nic).

Wskaźnik referencyjny pokazujący, po jakim oprocentowaniu banki pożyczają sobie pieniądze na rynku międzybankowym. Wiele obligacji o zmiennym kuponie i kredytów ma oprocentowanie liczone jako WIBOR + marża.
Przykład: Obligacja ma oprocentowanie WIBOR 6M + 3 pkt proc. Gdy WIBOR 6M wynosi 5,5%, w danym okresie odsetkowym otrzymasz łącznie 8,5% w skali roku.

Majątek (np. nieruchomość, zapasy, wierzytelności) lub gwarancja, którą emitent ustanawia na rzecz obligatariuszy, żeby zmniejszyć ich ryzyko. W razie niewypłacalności obligatariusze mogą dochodzić zaspokojenia z tego majątku.
Przykład: Firma deweloperska zabezpiecza obligacje hipoteką na budowanej nieruchomości. Jeśli firma zbankrutuje, obligatariusze mają pierwszeństwo w zaspokojeniu się z wartości tej nieruchomości.

Instytucja państwowa, która chroni Twoje pieniądze w banku. Jeśli bank zbankrutuje, BFG zwróci Ci do równowartości 100 000 euro – bez żadnego działania z Twojej strony.
Przykład: Masz 80 000 zł na koncie w banku, który ogłasza upadłość. BFG automatycznie zwraca Ci całą kwotę, bo jest poniżej limitu 100 000 euro.

Konto oszczędnościowo-inwestycyjne z ulgą podatkową – zyski z inwestycji na IKE są zwolnione z podatku Belki, jeśli wypłacisz środki po 60. roku życia.
Przykład: Inwestujesz przez 20 lat na IKE i wypracowujesz 50 000 zł zysku. Po ukończeniu 60 lat wypłacasz całość bez podatku od zysków kapitałowych – w zwykłym rachunku zapłaciłbyś 19% (9 500 zł).

Podobne do IKE konto emerytalne, ale wpłaty można odliczyć od podstawy opodatkowania w rocznym PIT – w zamian wypłata po 65. roku życia jest opodatkowana niższym, zryczałtowanym podatkiem (10%).
Przykład: Wpłacasz 10 000 zł rocznie na IKZE. Przy rozliczeniu PIT odliczasz tę kwotę od dochodu, co przy stawce 32% oznacza nawet 3 200 zł mniejszego podatku w tym samym roku.

Rachunek bankowy z wyższym oprocentowaniem niż zwykłe konto. W odróżnieniu od lokaty możesz wypłacić pieniądze w każdej chwili, ale oprocentowanie bywa niższe i może się zmieniać.
Przykład: Trzymasz 3 000 zł na koncie oszczędnościowym z oprocentowaniem 4,8%. Odsetki naliczane są co miesiąc i możesz wypłacić pieniądze, kiedy chcesz.

Pieniądze pożyczone od banku, które musisz oddać w ratach wraz z odsetkami. Kredyt jest regulowany prawem bankowym i może być udzielony tylko przez bank.
Przykład: Bierzesz kredyt na 20 000 zł na 3 lata z oprocentowaniem 10%. Co miesiąc płacisz ok. 645 zł raty. Łącznie oddajesz bankowi ok. 23 200 zł.

Umowa z bankiem, w której zamrażasz pieniądze na określony czas (np. 3, 6 lub 12 miesięcy) w zamian za z góry ustalone odsetki. Im dłuższy czas, tym zazwyczaj wyższe oprocentowanie.
Przykład: Wkładasz 5 000 zł na lokatę 6-miesięczną z oprocentowaniem 4,5%. Po 6 miesiącach masz 5 000 zł + ok. 112 zł odsetek (minus podatek Belki).

Wynagrodzenie za korzystanie z cudzych pieniędzy. Jeśli pożyczasz pieniądze bankowi (np. zakładając lokatę), on płaci Ci odsetki. Jeśli Ty bierzesz kredyt – Ty płacisz odsetki bankowi.
Przykład: Wpłacasz 10 000 zł na konto oszczędnościowe z oprocentowaniem 5% rocznie. Po roku bank dopisuje Ci 500 zł odsetek.

Wyrażona w procentach rocznych stawka, która mówi, ile zarobisz lub zapłacisz za korzystanie z pieniędzy. Im wyższe oprocentowanie, tym więcej zarobisz na oszczędnościach – lub więcej zapłacisz za kredyt.
Przykład: Oprocentowanie 5% rocznie oznacza, że od 10 000 zł po roku otrzymujesz 500 zł.

Podatek od zysków kapitałowych w Polsce wynoszący 19%. Pobierany automatycznie przez bank od odsetek z lokat i kont oszczędnościowych. Nie musisz nic robić – bank sam go odprowadza.
Przykład: Zarobiłeś 500 zł odsetek na lokacie. Bank automatycznie potrąca 95 zł (19% z 500 zł) i wypłaca Ci 405 zł netto.

Mechanizm, w którym odsetki dolicza się do kapitału, a kolejne odsetki naliczane są już od powiększonej kwoty. To najważniejsza zasada budowania majątku w długim terminie.
Przykład: Wpłacasz 1 000 zł przy 10% rocznie. Po roku masz 1 100 zł. Po 2 latach – 1 210 zł. Po 10 latach – aż 2 594 zł.

Spadek ogólnego poziomu cen w gospodarce – przeciwieństwo inflacji. Choć brzmi korzystnie dla konsumentów, długotrwała deflacja zwykle świadczy o słabnącej gospodarce, bo ludzie odkładają zakupy, licząc na jeszcze niższe ceny.
Przykład: Cena laptopa spada ze 4 000 zł do 3 800 zł w ciągu roku, mimo że nic się z nim nie zmieniło – to efekt deflacji na poziomie 5%.

Łączna kwota zobowiązań państwa (i innych jednostek sektora finansów publicznych) wynikająca głównie z wyemitowanych obligacji skarbowych oraz zaciągniętych kredytów i pożyczek.
Przykład: Skarb Państwa emituje obligacje o wartości 50 mld zł, żeby sfinansować wydatki budżetowe – ta kwota powiększa dług publiczny Polski.

Wzrost ogólnego poziomu cen w gospodarce. Jeśli inflacja wynosi 5%, za rok za te same produkty zapłacisz o 5% więcej. Inflacja jest wrogiem oszczędności trzymanych bez oprocentowania.
Przykład: Masz 10 000 zł pod materacem. Inflacja wynosi 5%. Za rok Twoje 10 000 zł będzie warte tyle, co dziś 9 500 zł.

Okres spadku aktywności gospodarczej, potocznie definiowany jako co najmniej dwa kolejne kwartały spadku PKB.
Przykład: Gospodarka odnotowuje -0,5% w pierwszym kwartale i -0,8% w drugim – dwa kolejne kwartały spadku oznaczają, że kraj wszedł w recesję.

Podstawowa stopa procentowa ustalana przez Radę Polityki Pieniężnej, wpływająca na oprocentowanie kredytów, lokat i wielu obligacji o zmiennym kuponie.
Przykład: Rada Polityki Pieniężnej podnosi stopę referencyjną z 5,25% do 5,75% – w efekcie rosną raty kredytów o zmiennym oprocentowaniu oraz oprocentowanie nowych lokat bankowych.